درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس سوم
درس 6: زندگی ما و آب
در یک روز بهاری دانشآموزان همراه معلّم خود به اردوی طبیعتگردی رفتند. آنها نزدیک یک رودخانه رسیدند. گروهی از دانشآموزان روی زمینهای پر از سنگریزهی کنار رودخانه و گروهی دیگر روی یک زمین خاکی مشغول بازی شدند. مدّتی بعد نمنم باران شروع شد. هنگام رفتن به یک محلّ سرپوشیده، معلّم از بچّهها پرسید:
- به نظر شما برای آب بارانی که به سطح زمین میرسد، چه اتّفاقی میافتد؟ در جایی که بازی میکردید، آب باران در زمین فرو میرود یا روی آن جاری میشود؟
بچّهها ابتدا پیشبینیهای خود را بیان کردند و سپس برای یافتن پاسخ درست با استفاده از وسایل سادهای که داشتند، مشغول آزمایش کردن شدند.
فعّالیت (صفحهی 54 کتاب درسی)
شما هم در دو ظرف یکسان، به مقدار مساوی خاک رُس و سنگ ریزه بریزید. مقدار کمی از مواد داخل هر ظرف را بین دو انگشت خود بگذارید و دو انگشت را به هم بمالید. بین آنها چه تفاوتی مشاهده میکنید؟
به مقدار مساوی در هر دو ظرف کمی آب بریزید.
- چه اتّفاقی در هریک از لیوانها میافتد؟
آب بر روی خاک رس خیلی دیرتر نفوذ میکند و در همان لایههای اولیه خاک باقی میماند ولی درون ماسهی نرم سریع نفوذ میکند.
- در کدام لیوان، آب بیشتر فرو میرود؟
ماسهی نرم.
با توجّه به آزمایشی که انجام دادید، به نظر شما، آب در زمین خاکی بیشتر فرو میرود یا سنگ ریزه؟
در جایی که زمین پر از سنگ ریزه بود آب در لای آن سریعتر نفوذ میکند ولی در زمین خاکی آب دیرتر فرو میرود.
مقایسه (صفحهی 55 کتاب درسی)
تصویر زیر چند نوع خاک متفاوت مانند خاک رس، خاک باغچه و ماسه را نشان میدهد. به نظر شما این خاکها چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟ پیشبینی کنید در کدام یک آب بیشتر فرو میرود؟ چرا؟
در خاک ماسه زیرا فاصلهی بین ذرات آن بیشتر است.
رود چگونه به وجود میآید؟
آبی که از بارش باران و ذوب برفها تشکیل میشود، در سرازیریها به راه میافتد، ابتدا جویهای کوچک و سپس رود را به وجود میآورد.
تشکیل آبهای زیرزمینی
معمولاً مقداری از آب باران و برف در زمین فرو میرود. وقتی این آب به سنگهای سخت یا خاک رس برسد، دیگر فرو نمیرود و در بالای آنها جمع میشود. این آب را آب زیرزمینی مینامند.
در بسیاری از مناطق کشور ما رودها و دریاچههای دائمی (دریاچههایی که همیشه آب داشته باشند) وجود ندارد و میزان بارندگی هم کم است. مردم برای مصرف خانگی یا کشاورزی با کندن چاه یا قنات، از آبهای زیرزمینی استفاده میکنند.
جمعآوری اطلاعات (صفحهی 56 کتاب درسی)
دربارهی چشمه، چاه و قنات و استفادههایی که مردم از آنها میکنند، اطّلاعاتی جمعآوری کنید. آیا در شهر یا روستای شما چشمه، چاه یا قنات وجود دارد؟ نتایج تحقیق خود را با استفاده از دادهنما یا پردهنگار به کلاس گزارش دهید.
برای مصرف خانگی، کشاورزی و صنعت و ... استفاده میشود.
گفتوگو (صفحهی 57 کتاب درسی)
آب بعضی از چاهها آلوده است. با توجّه به شکل زیر دلیل آلوده شدن آب چاه چیست؟
چاه فاضلاب، به آبهای زیرزمینی نفوذ کرده و باعث آلودگی آب چاه شده است.
جمعآوری اطلاعات (صفحهی 57 کتاب درسی)
چه چیزهای دیگری ممکن است آبهای زیرزمینی را آلوده کند؟
آبهایی که به آن وارد میشود ممکن است آلوده باشد. فعالیتهای کشاورزی، فاضلابها، فضولات انسان و حیوان، کودها و ...
مقایسه (صفحهی 58 کتاب درسی)
شکل زیر چند چاه را نشان میدهد که با فاصله از یکدیگر قرار گرفتهاند. آیا از هر سه چاه میتوان به آب رسید؟ از کجا فهمیدید؟
بله، چون هر سه چاه تا آبهای زیر زمینی حقر شدهاند.
آیا پس از گذشت چند سال باز هم از هر سه چاه میتوان به آب رسید؟ چرا؟
خیر، حفر چاه عمیق و استخراخ بیرویهی آب از آن چاه (چاه وسطی) در دراز مدت باعث خشک شدن چاههای دیگر شده است.
چند سال بعد
پیش بینی میکنید اگر چند سال دیگر هم بگذرد و آبهای زیرزمینی مثل قبل مصرف شوند، چه اتّفاقی خواهد افتاد؟
این کار باعث پایین رفتن سطح آبهای زیر زمینی میشود و چاهها خشک میشوند.
چگونه آب گل آلود را صاف کنیم؟
کاوشگری (صفحهی 59 کتاب درسی)
وسایل لازم:
یک ظرف شیشهای، یک بطری پلاستیکی، مقداری شن، ماسه و خرده سنگ، کِش، مقداری پارچهی نخی، پنبه و یک بطری آب گلآلود
1- ابتدا ته یک بطری پلاستیکی را مانند شکل بِبُرید. مقداری پنبه را روی پارچه قرار دهید. سر بطری را با پنبه و پارچه بپوشانید و با یک کش محکم کنید.
2- قرار است با وارونه کردن این بطری روی ظرف شیشهای و استفاده از موادی که دارید، وسیلهای برای صاف کردن آب گل آلود بسازید. به نظر شما خرده سنگها، شن و ماسه را به چه ترتیبی در این بطری بریزیم تا آب بعد از عبور از آنها تمیز و صاف شود؟ پاسخ خود را در تصویر زیر نشان دهید.
اول شن و ماسه را در بطری میریزیم و بعد خرده سنگها را روی آن میریزیم.
3- پیشنهاد خود را در گروه مطرح کنید. دربارهی دلایل انتخاب خود با دوستانتان گفتوگو کنید.
آبی که در دستگاه تصفیه میریزیم ابتدا از خرده سنگها عبور کند و ذرات درشت آن گرفته شود و بعد هنگام عبور از شن و ماسه ذرات ریزتر آن تصفیه شود.
4- پس از شنیدن پیشنهادهای بقیهی اعضای گروه یک ایده را انتخاب و آزمایش کنید.
5- آیا آبی که از انتهای بطری خارج میشود، از آبی که در ابتدا داشتید، شفّافتر است؟ بله.
6- چرا این آب هنوز قابل آشامیدن نیست؟ چون هنوز ذرات ریز و آلوده در آن وجود دارد.
7- نتایج آزمایش خود را در کلاس ارائه دهید و با نتیجهی گروههای دیگر مقایسه کنید.
آب مصرفی خانهها چگونه تهیه و قابل آشامیدن میشود؟
آب رودها را در پشت سد، یا استخرهای بزرگ جمع میکنند و بعد آن را به تصفیهخانه میفرستند.
در تصفیهخانه، آب در چند مرحله صاف و قابل آشامیدن میشود:
- جمعآوری و ذخیرهی آب باران و رودها؛
- جدا کردن شاخهها و زبالههای بزرگتر از آب، به کمک توری؛
- نگهداری آب در مخزنهای بزرگ برای تهنشین شدن گلِ موجود در آنها؛
- عبور آب از لایههای شنی و… برای جداسازی ذرّات ریزتر؛
- اضافه کردن موادّ ضدعفونیکننده به آب، برای از بین بردن میکروبها؛
- انتقال آب تصفیه شده به خانهها از طریق لوله کشی.
جمعآوری اطلاعات (صفحهی 60 کتاب درسی)
در محلّ زندگی شما آب تصفیه شده چگونه هدر میرود؟
در هنگام مسواک زدن، حمام کردن، شستن ظرف و... آب تصفیه شده را هدر میدهد.
شما چه پیشنهادهایی برای جلوگیری از به هدر رفتن آب دارید؟
زمان حمام کردن ا کاهش دهیم و آب را کمتر باز کنیم. شیرهای آب را چکه میکند درست کنیم. موقع مسواک زدن آب را بیهوده باز نگذاریم. و ...